(26 Şevval 1283/Mart 1866 ? 1874, Üsküdar/İstanbul - 6 Mart 1935, Ankara)
Oyun
yazarı, aktör. İbnürrefik Ahmet Nuri’nin kendi hayatını kaleme aldığı metinde
doğum tarihi 1874 olarak geçerken, Mehmed Rebii Hatemi Baraz’ın hazırladığı
kitapta 1866 olarak geçmektedir. Ahmet Nuri Bey, babası Refik Bey’in vasiyeti
üzerine onun adını da kullandı. Soyadı kanununun çıkmasının ardından en sevilen
oyunlarından olan Sekizinci’nin adını soyadı olarak tercih etti. Fes nazırı
Süleymanpaşazade müstantik Mehmet Refik Bey’in oğludur. Aslen Çemişgezekli olan
dedesi Süleyman Fevzi Paşa’nın Salacak’taki yalısında doğdu. İlk eğitimini
Doğancılar Sıbyan Mektebi’nde tamamladı, ardından Üsküdar’da Rüstem Paşa
Mekteb-i İptidaisi'nde ilkokul eğitimini aldı. Bir süre Paşakapısı Askerî
Rüştiyesi'ne devam ettikten sonra 1881'de Mekteb-i Sultaniye’ye kaydoldu,
eğitimini 1884'te yarım bıraktı. 1884'te Hariciye Nezareti Mektupçu Kalemi’nde
çalışmaya başladı, 1886'da Karantina İdaresi Muhasebe Kalemi’ne geçti. Ancak
Lozan Antlaşması’ndan sonra idarenin dağılması üzerine buradan emekli oldu
(1924). 1885'te Salimbeyzâde Fatma Zağfer Hanım ile evlendi ve bu evlilikten
ikisi kız, üçü erkek olmak üzere beş çocuğu oldu.
Galatasaray’da
okuduğu sırada Güllü Agop tarafından Gedikpaşa’da kurulan Osmanlı
Tiyatrosu’ndaki oyunlara sık sık gitmesi nedeniyle tiyatroya olan ilgisi
artmış, Mekteb-i Tıbbiye ve Harbiye’den bazı arkadaşlarıyla kurduğu mahalle
tiyatrosunda ramazan geceleri konu komşuya, aralarında Namık Kemal’in Zavallı Çocuk piyesinin de bulunduğu
temsiller vermiştir. 1908’den sonra zaman zaman sahneye çıktı, 1915'te
Darülbedayi’nin yönetim kurulunda görev yaptı. 1918-19'da Fenerbahçe Spor
Kulubü’nün başkanlığını yaptı. Türk sinemasının ilk komedisi olan 1921 yapımı Bican Efendi Vekilharç adlı oyunun
senaryosunu yazdı. Bir ara Mahmut Yesari ve Reşat Nuri ile birlikte Kelebek adıyla bir mizah dergisi çıkardı
(1923-24, 77 sayı); 1932’de girdiği Ankara Halkevi Tiyatrosu’nda ölümüne kadar
rejisör olarak çalıştı.
İlk
tiyatro denemesi olan “Çoban Kızı” adlı komedisinin tutulması, tiyatroculukta
kalmasında ve uyarlama oyunlar hazırlamasında etkili oldu. Elliyi aşkın
yapıtının çoğu Fransız yazarlardan Türkçeye uyarladığı vodvil ve komedi
tarzında oyunlardır. Bir kısmı basılan uyarlamaları döneminde oldukça başarılı
bulunmuş ve Ahmet Vefik Paşa’nın uyarlamalarından sonra ikinci sırada geldiği
kabul edilmiştir. Ancak uyarlamalarının çoğunda özgün yapıtı belirtmemiştir.
Oyun
yazarlığının yanında oyunculuğu da olan İbnürrefik Ahmet Nuri, II.
Meşrutiyet’ten sonraki yıllarda defalarca sahnelenen Namık Kemal’in Vatan yahut Silistre piyesinde Miralay
Sıtkı Bey rolünde başarılı olmuştur. Darülbedayi’den ayrılan arkadaşlarıyla
Kadıköy’de 16 Şubat 1911 tarihinde Yeni
Tiyatro Cemiyeti adlı tiyatro derneğinin kurucuları arasında yer almıştır.
Bu derneğin diğer kurucuları, Eksercizade Osep, Celal Esat, Cenap Şehabeddin,
Hüseyin Suad, Sami Said, Şehabeddin Süleyman, Salah Cimcoz, Asım, Müfit Ratip
ve Nigar Münir’dir. Yeni Tiyatro topluluğu, maddi sıkıntılar nedeniyle 1923'te
dağılmıştır.
Ankara’ya
yerleşene kadar Fırsat Yoksulu,
Gelin-Kaynana, Gücü Gücüne Yetene, Kadın Tertibi, Açık Bono, Cereme, Dengi
Dengine, Eski Adetler, Gerdaniye Buselik, Üç Misli, Aşk-ı Atik, Büyük Yemin,
Harika, Hisse-i Şayia, Kısmet Değilmiş, Kuduz, Madde-i Asliyye, Turabizadeler,
Yeni Dünya, Banka Müdürü, İki Ateş Arasında, Münafıklık, Sekizinci, Asri
Hülyalar, Ceza Kanunu Fırtınadan Sonra, Kara Haber, Bayramlık, Ferhunde, Olağan
Şey, Metres-Zevce, Minnettarlık, Arayan Belasını da Bulur Mevlasını da, Çürük
Merdiven, Faka Basmaz, Zülkarneyn, Büyük Baba, Huriye’nin Dolabı, Kaynanaya
Hülul Etme Usulü ve Şair adlı
oyunları yazdı. 1934'te Türk-Rus ortak yapımı olan Türkiye’nin Kalbi: Ankara adlı belgeselde oynadı. 1932'de Ankara'ya
yerleşti. Burada Şer’iye Mahkemesinde,
Belkıs ve Himmet’in Oğlu adlı
oyunları yazdı.
Oyunları
ve hikâyeleri; Dersaadet, İnci Mecmuası,
Kalem, Mudhike, Resimli Ay, Resimli Roman, Sevimli Ay, Zekâ, Türk Dünyası,
Ümid, Yarın, Yeni Kitap vbg. dergi, mecmua ve gazetelerde tefrika edildi.
Tefrika Oyunları: Açık Bono,
Gerdaniye Buselik, Harika, Üç Misli, İzdivaç Projesi, Arayan Belasını da Bulur
Mevlasını da, Bayramlık, Faka Basmaz, Ferhunde, Fırtınadan Sonra, Huriye’nin
Dolabı, Kara Haber, Olağan Şey, Turabîzâdeler, Banka Müdürü, Büyük Yemin,
Kuduz, Madde-i Asliyye, Minnettarlık Münevver’in Hasbıhali, Eski Adetler, İki
Ateş Arasında, Şair, Tecdid-i Nikâh, Zülkarneyn, Yeni Dünya, Zuhal Burcunda,
Kaynanaya Hulûl Etme Usûlü.
Ahmet
Nuri Sekizinci’nin oyunlarının tümünün tam metinleri Mehmed Rebii Hatemi Baraz
tarafından derlenerek yayımlandı (İbn-ür Refik Ahmet Nuri Sekizinci, I-II-III, Ank.:
Kültür Bakanlığı, 2001).
Sahnelenen eserleri: Çoban Kızı, Asri Olalım, Ana Kurbanı, Hacı Mansur, Yavuz
Hırsız, Arayan Belasını da Bulur Mevlasını da, Bayramlık, Ferhunde, Kara Haber,
Kaynana, İnat, Nâkıs, Metres-Zevce, Zülkarneyn.
Hakkında Hazırlanan Tezler: Koray Üstün, "İbnürrefik Ahmet Nuri Sekizinci’nin
Tiyatroları Üzerine Bir İnceleme", YLT, Dan. Yrd. Doç. Dr. Serdar Odacı,
Hacettepe Üni. SBE Türk Dili ve Edebiyatı ABD Yeni Türk Edebiyatı BD., Ank.:
2013, 216 s.; Erengül Arslantaş, "İbnürrefik Ahmet Nuri Sekizinci'nin
Tiyatro Eserlerinde Sosyal Hayat", YLT, Dan.: Prof. Dr. Ali Şükrü Çoruk,
İstanbul Arel Üni. SBE Türk Dili ve Edebiyatı ABD, İst.: 2018, 180 s.
Hakkında Hazırlanan Kitaplar: *Mehmed Rebii Hatemi Baraz, İbn-ür Refik Ahmet Nuri
Sekizinci I, Kültür Bakanlığı, Ank.: 2001, 451 s. *Mehmed Rebii Hatemi Baraz,
İbn-ür Refik Ahmet Nuri Sekizinci II, Kültür Bakanlığı, Ank.: 2001, 482 s.
*Mehmed Rebii Hatemi Baraz, İbn-ür Refik Ahmet Nuri Sekizinci I, Kültür
Bakanlığı, Ank.: 2001, 453 s.
Yapıtları: Oyun: *Şair, (Leon Xanroff’un Cher Maitre’inden uyarlama) İst.,
1324/1908 *Hoşkadem Gebe, (Henri Boujaue'nin Adél est Grosse’undan uyarlama)
İst.: Karagöz Mtb., 1325/1909 *Tecdid-i Nikâh, 1913 *Fırsat Yoksulu-Gücü Gücü
Yetene-Kadın Tertibi, (üç oyun birlikte), İst.: Diken Neşriyatı, 1334/1918
*Cereme, İst.: Diken Neşriyatı, 1135/1919 *Dengi Dengine, İst.: Türk Dünyası
Mtb., 1335/1919 *Hisse-i Şayia, (Daniel Riche’nin Le Pretexe’inden uyarlama)
İst.: Orhaniye Mtb., 1336/1920 *Aşk-ı Atik, İst.: Ümit, 1920 *Kısmet Değilmiş,
İst.: Yeni Edebiyat, 1920 *Sekizinci, (Alfred Savoir’ın La Huitième Femme de
Barbe-Bleu’sundan uyarlama) İst.: Orhaniye Mtb., 1339/1923 *Sivrisinekler, 1923
*Ceza Kanunu, (Pierre Veber’in Vingt Jours à L’Ombre’ından uyarlama) İst.:
Orhaniye Mtb., 1342/1924 *Asri Hülyalar, İst.: İkbal, 1924 *Çürük Merdiven,
İst.: Şirket-i Hayriye Mtb., 1927 *Büyük Baba, İst.: İkbal, 1928 *Sınıf
Arkadaşı, İst.: Resimli Ay, 1931 *Nakıs, İst.: Resimli Ay, 1931 *Şeriye
Mahkemesinde, Ank.: Cumhuriyet Halk Fırkası, 1933 *Himmet’in Oğlu, Ank.:
Cumhuriyet Halk Fırkası, 1934 *Son Altes, (Henri Lavda’nın Marki dö
Priyola'sından uyarlama) Ank.: Cumhuriyet Halk Fırkası, 1934 *Belkıs, (Gustave
Charles’ın’in Berstein le Berceil’ından uyarlama) Ank.: Cumhuriyet Halk
Fırkası, 1934.
Kaynaklar: TBEA, c. I, 2001, 430-431/2010, s. 529-530; Kurdakul,
Sözlük, s. 357; Necatigil, İsimler, s. 199-200; Ali Süha Delilbaşı, İbnürrefik
Ahmet Sekizinci’nin Hayatı, Ank., 1936; Enver Behnan Şapolyo, “İbnirrefik Ahmet
Nuri”, Ülkü, S. 38, 1936, s. 119-121; Enver Behnan Şapolyo, “İbnürrefik Ahmet
Nuri. Ölümünün 8.inci Yıldönümü Münasebetiyle”, Çınaraltı, S. 78, 1943, s. 11-12;
Gövsa, 184; Hüsamettin Bozok, “Sekizinci, Ahmet Nuri, İbnürrefik”, AA, V, s. 1452-1453;
Refik Ahmet Sevengil, Türk Tiyatro Tarihi IV: Tanzimat Tiyatrosu, Milli Eğitim
B., İst.: 1961; Mustafa Nihad Özön-Baha Dürder, Türk Tiyatrosu Ansiklopedisi,
İst., 1967, s. 367-368; Baha Dürder, İ. A. Nuri ve Yapıtları, Varlık, S. 690, s.
13; Refik Ahmet Sevengil, Türk Tiyatro Tarihi V: Meşrutiyet Tiyatrosu, Milli
Eğitim B., İst.: 1968; Metin And, Meşrutiyet Döneminde Türk Tiyatrosu, TİBKY,
Ank., 1971, s. 110-112; H. Kurtuluş,
“Doğumunun 100. Yıldönümünde İbnürrefik Ahmet Nuri Sekizinci”. Türk
Edebiyatı, S. 31, 1974, s. 40-41; S. Sokullu, Türk Tiyatrosunda Komedyanın
Evrimi, Kültür Bakanlığı, Ank.: 1979; H.
Kurtuluş, “Doğumunun 106. Yıldönümünde İbnürrefik Ahmet Nuri Sekizinci”,
Boğaziçi, S. 2; 1982; s. 19-20; Niyazi Akı, Türk Tiyatro Edebiyatı Tarihi,
Dergâh, İst.: 1989; Aziz Çalışlar, Tiyatro Ansiklopedisi, KB, Ank.: 1995;
Mehmed Rebii Hatemi Baraz, İbn-ür Refik Ahmet Nuri Sekizinci (1866-1935)
I-II-III, Kültür Bakanlığı, Ank.: 2001; Gıyasettin Aytaş, Tanzimatta Tiyatro
Edebiyatı Tarihi, Akçağ, Ank.: 2002; Alemdar Yalçın, II. Meşrutiyette Tiyatro
Edebiyatı Tarihi, Akçağ, Ank.: 2002; M. N. Özalp, "İbn-ür Refik Ahmet Nuri
Sekizinci", Türk Yurdu, c. 23, S. 192, 2003, s. 42; TA, XXVIII, s. 274-275;
Sevda Şener, Dünden Bugüne Tiyatro Düşüncesi, Dost Ank.: 2010; Koray Üstün,
"İbnürrefik Ahmet Nuri Sekizinci’nin Tiyatroları Üzerine Bir
İnceleme", YLT, Hacettepe Üni.,
Ank.: 2013; Emine Bilgehan Türk, "İbnürrefik Ahmet Nuri Sekizinci'nin
Hikâyelerinde Kadın", SUTAD, S. 43, Bahar 2018, s. 173-185; “Sekizinci,
İbnürrefik Ahmet Nuri”, TDEA, VII, s. 492; Raşit Çavaş, “Sekizinci, İbnürrefik,
Ahmet Nuri”, DBİA, VI, s. 491; Abdullah Uçman, ""Sekizinci, Ahmet
Nuri", TDVİA, c. Ek 2, göz. geç. 3. bas. 2019, s. 490; D. Bayraktar,
“İbnüİbnürrefik Ahmed Nuri”, YYOA, I, s. 612-613.
*Yayına Hazırlayan: Şükrü Kırkağaç
*Yayınlanma Tarihi: 17 Mart 2026
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder