A. KADİR / (16 Temmuz 1917, İstanbul – 1 Mart 1985, İstanbul)
Şair, yazar
ve çevirmen. Asıl adı İbrahim Abdülkadir Meriçboyu’dur.
İlk şiirleri 1930'da Ali Karasu imzasıyla yayımlandı. Abdulkadir İbrahim ve A.
Kadir imzalarını da kullandı. Bir alay kâtibinin oğluydu. Anne ve babasını
küçük yaşta kaybetti. Açık, aydınlık titizlikle işlenmiş şiirleri ile 1940
kuşağı toplumcu şairleri arasında yer alan şair, çeviri çalışmalarıyla da dünya
şiirinin ülkemizde tanınmasına katkıda bulundu.
1933'te Eyüp Ortaokulu’nu,
1936'da İstanbul Kuleli Askeri Lisesi'ni bitirdi. 1938'de
Ankara Kara Harp Okulu son sınıfında, zararlı yayınlar
okuduğu ve Nâzım Hikmet’le tanıştığı gerekçesiyle tutuklandı ve on
ay hapse mahkûm oldu, okuldan uzaklaştırıldı. Ankara Cezaevi’nde aynı davadan birlikte yattığı Nâzım Hikmet’ten etkilendi ve toplumcu gerçekçi şiire
yöneldi. Hapisten çıkınca er olarak 2,5 yıl askerlik yaptı. 1941'de İÜ Hukuk
Fakültesi’ne girdi. Tan gazetesinde düzeltmen olarak çalıştı.
Arkadaşlarıyla Yürüyüş dergisini çıkardı. Savaş karşıtı şiirlerini
içeren ilk kitabı Tebliğ (1943) toplatılınca, sıkıyönetim tarafından
İstanbul dışına sürgün edildi. Sürgünlüğü 1943-47 yılları arasında Muğla, Balıkesir, Konya, Adana ve Kırşehir’de geçti.
1947'de İstanbul’a döndü ve bir bisküvi fabrikasında çalışmaya başladı. Çeşitli
yayın evlerinde düzeltmenlik, çevirmenlik gibi işler yaptı. 1965'ten sonra şiir
çevirileri ve kitaplarının yayımıyla uğraştı.
Başlangıçta Faruk Nafiz Çamlıbel ve Necip Fazıl etkisinde
yazdı, Nâzım Hikmet’in şiirleri ile karşılaşınca şiir ve dünya görüşünde önemli
değişikler oldu. Bireysel dramı toplumsal sorunların birlikteliği içinde ele
aldığı, Ses ve Yeni Edebiyat dergilerinde yayımlanan şiirlerinde
Nâzım Hikmet’in etkisi belirgindir. Olgunluk dönemi
şiirlerinde konuşma diline yakın bir dil kullandı, türküler, halk şiiri ve gelenekleri motiflerinden yararlandı. Savaş,
yoksulluk, sürgünlük, hapislik acılarını yaşayan insanın duygularını, iyiye,
doğruya, eşitliğe olan özlemini yalınlık, gerçeklik ve lirizmle yansıttı.
Çarpıcı bitişler, yinelemeler, iç uyaklar ve ses uyumları belli başlı şiirsel
biçimleri. 1940’lı yılların toplumsal gerçekçi şiirinin ortak temaları ve
biçimleriyle, Orhan Veli kuşağının bazı söyleyiş özelliklerini kaynaştırarak
sentezci bir şiire ulaştı.
"A. Kadir'de dikkati çeken özelliklerinden biri 1940 kuşağı şiiri içinde
şiiri en yalın imge düzenine indirgemesidir." (Hızlan) “A Kadir’i pek
severim. Yüreğimin başında oturan insanlardan biridir. Onun yüreği halis bir
şair yüreğidir.” Nâzım Hikmet “A. Kadir’in adı, çilenin olduğu kadar direncin
de adıdır, umudun ve çalışkanlığın da adıdır. Kısacası, örste dövüle dövüle
çelikleşen namuzun adıdır.” Asım Bezirci “A. Kadir, dün de, bugün de halkın,
insanların şairidir. Şiirlerinde alabildiğine bir insan sevgisi, alabildiğine
bir sıcaklık ve candanlık vardır.” İlhami Soysal
Konularını
toplum sorunlarından alan şiirleri ile çevirileri 1940-46 yılları arasında Ses, Yeni Edebiyat (1940
/41), Yeni Ses (1941/43), Yürüyüş (1942/43), Yığın (1946);
1951-71 yılları arasında Yeryüzü (1951/52), Beraber (1952), Yeditepe
(1952), Gelecek (1971), Yağmur ve Toprak, Dönem, Yeni Gerçek;
1975-85 yılları arasında Militan, Sanat Emeği, Su Şiir Seçkisi, Varlık,
Yarına Doğru gibi dergilerde yayımlandı.
Abdülbaki
Gölpınarlı ile Farsça aslından düzyazı olarak
çevirdikleri Mevlâna’nın şiirlerini serbest nazıma dökerek kitaplaştırdıkları Bugünün
Diliyle Mevlânâ (1955), Azra Erhat ile birlikte yayımladıkları İlyada ve
Odysseia çevirileri büyük ilgi gördü. İkinci kitabı Hoş Geldin Halil
İbrahim (1959) dönemin şiirsel eğilimlerinin dışında kalan şairin çizgisini
değiştirmediğini gösterdi. Bunu Dört Pencere (1962) ve bütün şiirlerini
topladığı Mutlu Olmak Varken (1968) izledi. Avrupa ve Üçüncü Dünya
Ülkeleri şairlerinden tek başına ya da ortaklaşa yaptığı pek çok çeviriyi 3
ciltte Dünya Halk ve Demokrasi Şiirleri adı altında bir araya getirdi
(1973–80). Doğu ve Batı şairlerinden tek başına ya da Asım Bezirci, Afşar
Timuçin, S. Şalom, Gülen Fındıklı, Eray Canberk vd. ile birlikte çeviriler
yaptı. Şiirleri üzerine
geniş bir yorum Asım Bezirci'nin On Şair On Şiir (1971) kitabında, hakkında
geniş bir kaynakça ise Gösteri dergisi, Nisan 1985 sayısındadır.
Ödül: 1959 Habip Edip Törehan Çeviri Ödülü'nü, 1961 TDK
Çeviri Ödülü'nü, 1980 TYS Hasan Ali Ediz Edebiyat Çeviri Ödülü'nü ve 1983'te Yazko Çeviri dergisi tarafından verilen Azra
Erhat Üstün Hizmet Ödülü'nü aldı.
Hakkında Yazılan Tezler: Bergen Baygara Kalem, "Abdulkadir Meriçboyu'nun Şiirlerini Çözümleme ve Değerlendirme", YLT, Dan. Doç. Dr. Fatih Sakallı,
Gazi Üni. SBE, Türk Dili ve Edebiyatı ABD, Ank.: 2014, 148
s.
Hakkında Yazılan Kitaplar: *A. Kadir,
(haz. Gülen Aktaş, Afşar Timuçin, Aydın Hatipoğlu ve Eray Canberk), İst.: Gerçek Sanat, 1989.
Yapıtları: Şiir: *Tebliğ, İst.:
Sebat B., 1943 *Hoş Geldin Halil İbrahim, İst.: 1959 *Dört Pencere, İst.: İstanbul Mtb., 1962 *Mutlu Olmak Varken, (ilk üç kitabına 45 şiir eklenerek) İst.: Fono Mtb., 1968
*Mutlu Olmak Varken, Bütün Şiirleri, İst.: Can, 1988 / Anı: *1938 Harb Okulu Olayı ve
Nazım Hikmet, İst.: İstanbul Mtb.,
1966 / Gezi: *Sovyet Rusya’da Onbeş Gün, İst.: Hilal Mtb., 1978 / Sadeleştirme
ve Çeviri: *Bugünün Diliyle Mevlânâ, (Abdülbaki Gölpınarlı ile), İst.: İstanbul
Mtb., 1955 *Homeros, İlyada I-VI, (Azra Erhat ile), İst.: Türkiye İş Bankası, 1958-1962 *Paul Eluard, Pierre Gamarra,
Mevlânâ, Pablo Neruda, Guillevic, Robert Desnos, Hayyam, Bertolt Brecht ve
Boris Vian, Asıl Adalet, 2. bas. İst.: Yeni Mtb., 1960 *Paul
Eluard, Seçme Şiirler, (Asım Bezirci ile), İst.: İstanbul Mtb., 1961 *Bugünün
Diliyle Hayyam, İst.: İstanbul Mtb., 1964 *Tevfik Fikret, Eski Çağlar Tarihi, İst.: Cem-Zi Mtb., 1965 *Bugünün Diliyle Tevfik Fikret, İst.: Gün Mtb., 1967 *Homeros, Odysseia, (Azra Erhat ile), İst.: Sander, 1970 *Bertolt
Brecht, Halkın Ekmeği, (Asım Bezirci ile), İst.: Haşmet Mtb., 1972 *Dünya Halk ve Demokrasi Şiirleri 3 cilt, İst.: Hilal Mtb., 1973-1975-1980 *Vietnam Şiiri,
(Afşar Timuçin ile), İst.:
Hilal Mtb., 1973 *Filistin Şiiri, (Afşar Timuçin ve Süleyman Salom
ile), İst.: Hilal Mtb., 1974 *Portekiz Sömürgeleri Şiiri, (Afşar Timuçin ile), İst.: Hilal Mtb., 1975 *Bertolt Brecht, Makinaların Türküsü, (Gülen
Fındıklı ile),
İst.: Sanat Emeği, 1979 *Bertolt Brecht, Karanlık
Zamanlar, (Gülen Fındıklı ile), İst.: Sanat Emeği, 1980 *T. Rozewichz,
Utanmayın Gözyaşlarından, (Gülen Fındıklı ile), İst.: Yazko, 1981 *Nikiforos Vrettakos,
Savaş Hazırlığı, (Panayot Abacı ile birlikte), İst.: Yazko,
1983 *Bu Rüzgârı
Toplayın, Çeviri Şiirler; İst.: Örnek, 1983.
Kaynaklar: TBEA c. I, 2001,
s. 1-2/2010, s. 1-2; Kurdakul, Sözlük, s.
34-35; Necatigil, İsimler, s. 23; Behramoğlu, Antoloji, c. II, s. 1049-1050; A.
Kadir, 1938
Harp Okulu Olayı ve Nâzım
Hikmet. İst.: İstanbul Mtb., 1967; A. Kadir, Mutlu Olmak Varken. İst.: Hilal
Mtb., 1976; Gülen Aktaş Afşar
Timuçin, Aydın Hatipoğlu ve Eray
Canberk, A. Kadir, İst.: Gerçek
Sanat, 1989; Doğan Hızlan, Kitaplar
Kitabı, İst.: YKY, 1996, s. 17-18; Bergen Baygara Kalem, "Abdulkadir
Meriçboyu'nun Şiirlerini Çözümleme ve Değerlendirme", YLT, Gazi Üni. SBE, Türk Dili ve Edebiyatı ABD, Ank.: 2014; Tayfun Haykır, "Biyografik Eleştiri Bağlamında
A. Kadir'in "Bir Kayısı Ağacı" Adlı Şiiri",
Sosyal Bilimler Dergisi. 6 (37), 2019, s. 149-162; Özge Atasoy, "A. Kadir'in 'Bir Kayısı Ağacı'
Şiirinin Ontolojik Analiz Yöntemiyle
Çözümlenme Denemesi", Akademik Dil ve Edebiyat
Dergisi, c. 5, S.
1, 2021, s. 569-590; Can Yayınları web sitesi, erişim tarihi: 13 Haziran 2026.











